Χειμερινό εξάμηνο
Θέμα: Η μεσαιωνική Ευρώπη μέσα από την ανάπτυξη των αστικών δικτύων II: Ιστοριογραφικές προσεγγίσεις και σύγχρονες πηγές.
Περίληψη: Το ζήτημα της αστικής ανάπτυξης ως στοιχείο πολιτισμικής και οικονομικής διαφοροποίησης μέσα στα πλαίσια της προσπάθειας για την οργάνωση ταυτοτήτων αποτελεί το κεντρικό θέμα αυτού του σεμιναρίου, με τη διαφορά ότι τη φετινή χρονιά η ανάλυση θα είναι σε μεγαλύτερο ιστοριογραφικό εύρος. Συγχρόνως επιχειρείται να ερμηνευθεί η μετάβαση στις διάφορες οικονομικές πραγματικότητες που σχετίζονται με την ανάπτυξη των πόλεων στις διάφορες εποχές του Μεσαίωνα, με ενδιάμεσους σταθμούς την ύστερη αρχαιότητα, το έτος 1000 και τον Ύστερο Μεσαίωνα.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Brown R., A History of Accounting and Accountants, Edinburgh, 1905.
Costen, M.D., The Cathars and the Albigensian Crusade, Μάντσεστερ, Manchester University Press, 1997.
Friedman, J. B. and Figg Kr. M., Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages, An encyclopedia, London, Routledge 2017.
Gies F., and Gies J., Life in a Medieval City, New York, Harper and Row 1981.
Given J.B., State and Society in Medieval Europe: Gwynedd and Languedoc under outside Rule, Νέα Υόρκη, Cornell University Press 1990.
Goodlich, M. and Ewald G., Violence and Miracle in the Fourteenth Century: Private Griefand Public Salvation, Chicago, The University Chicago Press 1995.
Graham-Leigh, E., The Southern French Nobility and the Albigensian Crusade, Suffolk, Woodbridge 2005.
Mundy J.H., Studies in the Ecclesiastical and Social History of Toulouse in the Age of Cathars, Aldershot Cornwall 2006.
Philippe, B., Kriegel A., and Roche D., Etrejuif dans la société française du Moyen-Âgeànosjours, Paris, Complexe 1997.
Pounds, N.J.G., An economic history of medieval Europe, London, Longman 1974.
Pryor, J., Commerce, Shipping and Naval Warfare in the Medieval Mediterranean, Variorum Reprints 1987.
Seaman, R., Epidemics and War: The Impact of Disease on Major Conflicts in History, Westport, ABC Clio 2018
Taylor, Cl., Heresy, Crusade and Inquisition in Medieval Quercy, York, York Medieval Press 2011.
Tuming, P., Municipal Officials, Their Public, and the Negotiation of Justice in Medieval Languedoc, Leiden, Boston, Brill 2013.
Woolf, A.H. and Cosmo A.G., A Short History of Accountants and Accountancy, London, Gee 1912.
Χειμερινό εξάμηνο
Θέμα: H Βρετανία κατά τη βικτωριανή περίοδο
Περίληψη: Κατά τη λεγόμενη βικτωριανή εποχή (1837-1901 περ.), η Βρετανία, κοιτίδα της εκβιομηχάνισης, πατρίδα του πολιτικού και οικονομικού φιλελευθερισμού, και του κοινοβουλευτισμού, ανερχόμενη και εν συνεχεία κυρίαρχη αποικιακή δύναμη, υπήρξε κέντρο θεμελιωδών εξελίξεων που άσκησαν σημαντική επιρροή στο σύνολο του ευρωπαϊκού και εξω-ευρωπαϊκού κόσμου.
Στο σεμινάριο θα εστιάσουμε σε δομές, μετασχηματισμούς και τομές του κοινωνικού, οικονομικού, πολιτικού και πολιτισμικού βίου της βικτωριανής Αγγλίας: στην κοινωνική διαστρωμάτωση, στη συγκρότηση των αστικών και εργατικών τάξεων, στην ανάπτυξη και τον χαρακτήρα των αστικών κέντρων (ιδίως του Λονδίνου), σε ζητήματα πολιτικής, πολιτικών ιδεολογιών και λειτουργίας του κοινοβουλευτικού συστήματος, στα πολιτικά κόμματα, και στην ανάπτυξη πολιτικών και κοινωνικών κινημάτων, στον πολιτικό και οικονομικό ρόλο των κυρίαρχων στρωμάτων, στα ανδρικά και γυναικεία πρότυπα και στερεότυπα, στις θέσεις, τους ρόλους και τις διαδρομές ανδρών και γυναικών, στο ιδεώδες της αστικής οικογένειας, την κεντρική θέση των παιδιών στο εσωτερικό της, την αντιμετώπιση της φτώχειας και τη συνακόλουθη δράση φιλανθρωπικών οργανώσεων, στην εργασία, την καθημερινή ζωή, τους πολιτισμικούς κανόνες, τις αντιλήψεις και προσλήψεις της εποχής από τους συγχρόνους της.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Hewitt, Martin, «Why the notion of Victorian Britain Does Make Sense», Victorian Studies 48:3 (Spring 2006), 395-448.
Gunn, Simon, The public culture of the Victorian middle class: ritual and authority and the English industrial city, Μάντσεστερ, Νέα Υόρκη, Manchester University Press 2007.
Hoppen, K. Theodore, The Mid-Victorian Generation, 1846-1886, Οξφόρδη και Νέα Υόρκη, Oxford UP 1998 (reprinted 2008).
Houghton, Walter, E., The Victorian Frame of mind, 1830-1870, Νιου Χέβεν και Λονδίνο, Yale UP 1985.
Kidd, Alan, Gender, civic culture and consumerism: middle class identity in Britain, 1800-1940, Μάντσεστερ, Νέα Υόρκη, Manchester University Press 1999.
Mitchell, Sally, Daily Life in Victorian England, Γουέστπορτ-Κοννέκτικατ και Λονδίνο, Greenwood Press 2008.
Newsome, David, The Victorian world picture: perceptions and introspections in an age of change, Νιου Μπρονσγουικ, Rutgers UP 1997.
Steinbach, Susie, Understanding the Victorians. Politics, culture and society in nineteenth-century Britain, Λονδίνο, Νέα Υόρκη, Routledge 2017.
Thompson, F.M.L., The rise of respectable society: a social history of Victorian Britain, 1830-1900, Λονδίνο, Fontana Press 1988.
Young, George Malcolm, Victorian England: portrait of an age, Λονδίνο, Oxford UP 1936.
Εαρινό εξάμηνο
Θέμα: Η ανάδειξη του περιθωρίου: Στρατηγικές κοινωνικής πειθάρχησης και αποκλεισμού περιθωριακών και παραβατικών ομάδων στη Δύση, 16ος-18ος αιώνας
Περίληψη: Η ανάδυση του κοινωνικού περιθωρίου στην πρώιμη νεότερη Δύση υπήρξε προϊόν μιας πολυεπίπεδης αλληλεπίδρασης ανάμεσα στις διεργασίες κρατικής συγκρότησης, την πίεση του ραγδαίου κοινωνικο-οικονομικού μετασχηματισμού και την θρησκευτική αναταραχή που πυροδοτήθηκε από την κρίση της Μεταρρύθμισης. Ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη για την περίοδο υπήρξε η ριζική αναθεώρηση της έννοιας του «ανήκειν» από τις κοινότητες, με την απομάκρυνση από τη μεσαιωνική σχετική ανοχή του «ξένου» και την εδραίωση μιας συστηματικής απόπειρας για κοινωνική πειθάρχηση η οποία, όταν αποτύγχανε, οδηγούσε στον φυσικό αποκλεισμό των θεωρούμενων ως αποκλινουσών ομάδων.
Ιστορικοί έχουν επισημάνει πως η περιθωριακότητα δεν αποτελούσε απλά μια κοινωνική κατάσταση αλλά μάλλον μια επινοημένη ταυτότητα, συχνά επιβεβλημένη από τις αρχές για την ενίσχυση των κανονιστικών επιταγών του αναδυόμενου συγκεντρωτικού κράτους και των ομολογιακών Εκκλησιών.
Το «κοινωνικό περιθώριο» συμπεριλάμβανε μια πλατιά γκάμα ατόμων, των οποίων οι εμπειρίες του αποκλεισμού διαφοροποιούνταν ως προς την ένταση και τη χρονική τους διάρκεια. Στις ομάδες που συστηματικά τοποθετούνταν στο περιθώριο πρωτεύουσα θέση κατείχαν οι «ανάξιοι φτωχοί» και οι περιπλανώμενοι επαίτες. Με τη δημογραφική άνοδο και τη σταδιακή ανάδυση εθνικών ανταγωνιστικών οικονομιών με ορίζοντα το υπερατλαντικό εμπόριο και τις αποικίες, η φτώχεια στιγματίσθηκε έντονα. Οι περιπλανώμενοι επαίτες συχνά περιγράφονταν ως μέλη εγκληματικών συμμοριών που απειλούσαν την ατομική ιδιοκτησία, ένα φοβικό κλίμα που πυροδότησε εκστρατείες αποκλεισμού και καταναγκαστικής εργασίας.
Ακολουθούσαν κοινωνικές και επαγγελματικές κατηγορίες που θεωρούνταν στιγματισμένες αλλά αναγκαίες για την κοινότητα: Δήμιοι, πόρνες, περιπλανώμενοι πραματευτάδες και αποικιακοί δούλοι ήταν απολύτως απαραίτητοι για την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας και της οικονομίας, ωστόσο αντιμετωπίζονταν ως παρίες.
Φυλετικές και θρησκευτικές μειονότητες: Η περίοδος σημαδεύτηκε από την άνοδο του διατλαντικού δουλεμπορίου και την εκδίωξη μειονοτήτων όπως οι Moriscos στην Ισπανία. Οι Εβραίοι της Δύσης, χωροταξικά περιορισμένοι στα αστικά γκέτο, αντιμετώπισαν νέους αποκλεισμούς μέσω κατηγοριών για άσκηση τελετουργικής βίας σε βάρος Χριστιανών και για εξαχρείωση.
Μηχανισμοί κοινωνικής πειθάρχησης: Οι ελίτ χρησιμοποιούσαν ένα συνδυασμό φυσικού, χωρικού ελέγχου και ηθικής αστυνόμευσης για να επιβάλλουν την κοινωνική πειθάρχηση στις στοχευμένες ομάδες. Οι αστικές ολιγαρχίες αναδιαμόρφωναν δυναμικά την αστική γεωγραφία, προωθώντας τον χωροταξικό διαχωρισμό των «αγνών» κατοίκων από τους «μιαρούς» ξένους. Η Βενετία υπήρξε πρώτη στη δημιουργία του πρώτου επίσημου εβραϊκού γκέτο το 1516, ενώ η χωροθέτηση «ζωνών πορνείας» υπηρετούσε τη λογική αστυνόμευσης της αμαρτίας.
Στις εκστρατείες κοινωνικής πειθάρχησης που εξαπολύθηκαν από αστικές, περιφερειακές και εθνικές εξουσίες, ο νόμος και η γλώσσα χρησιμοποιήθηκαν συστηματικά για να στερήσουν από άτομα και ομάδες τη δυνατότητα αυτενέργειας και να τα υποβιβάσουν σε ένα κατώτερο status. Νομοθετικές παρεμβάσεις καθόριζαν και επανακαθόριζαν το ποιος ήταν «ξένος» και ποιος «περιπλανώμενος αλήτης», ενώ διανοητές της εποχής πρότειναν πως ορισμένοι άνθρωποι (γυναίκες, σκλάβοι, ξένοι, αλλόδοξοι) ήταν «οντολογικά κατώτεροι» και κατά συνέπεια αποκλείονταν νόμιμα από την πολιτική κοινότητα.
Απέναντι στη ζοφερή νέα πραγματικότητα του αποκλεισμού και της μισαλλοδοξίας, οι στοχευόμενες περιθωριακές ομάδες δεν κράτησαν μια παθητική στάση αλλά συχνά διεκδικούσαν δυναμικά τη θέση τους στην κοινωνία. Ιδιαίτερα οι εξόριστες θρησκευτικές μειονότητες (Ουγενότοι, Κουάκεροι) δημιούργησαν διεθνικές διασπορικές κοινότητες μνήμης και αλληλοβοήθειας, μετατρέποντας την περιθωριοποίησή τους σε ταυτοτική δήλωση και επίδειξη ανθεκτικότητας.
Η εμμονή των δυτικών ελίτ στην πειθαρχία και στον αποκλεισμό είχε βαθιές συνέπειες στη διαμόρφωση των δυτικών κοινωνιών. Με το να ορίζουν το ποιος ήταν εντός και εκτός της κοινωνίας, οι αρχές νομιμοποιούσαν την επέκταση της κρατικής εξουσίας στην ιδιωτική ζωή, στην αστυνόμευση της επαιτείας, της σεξουαλικότητας και της θρησκείας. Παρόλο που Προτεστάντες και Καθολικοί βρίσκονταν σε διαρκή πόλεμο, ενώνονταν υπό τον φόβο του ριζοσπαστισμού, της αθεΐας και των περιπλανώμενων αγυρτών, συγκροτώντας τελικά μια κοινή «ηθική πλειοψηφία» ενάντια στους αποκλίνοντες και απείθαρχους. Τα γκέτο και οι νομικοί περιορισμοί της πρώιμης νεότερης περιόδου έθεσαν τις βάσεις για τον σύγχρονο ρατσισμό και για τις διακρίσεις ανάμεσα στον πολίτη και στον ξένο που εξακολουθούν να επικρατούν σήμερα.
Εν τέλει, η ιστορία του κοινωνικού περιθωρίου δεν είναι ξέχωρη από την «κανονική», κυρίαρχη ιστορία. Αποτελεί ουσιώδες και κεντρικό της συστατικό. Η άνοδος της «περιθωριακής κοινωνίας» υπήρξε άμεση συνέπεια της επιδίωξης της τάξης από τα συγκεντρωτικά κράτη του 17ου αιώνα, αποκαλύπτοντας πως η ταυτότητα των «πολιτισμένων» πολιτών/υπηκόων σφυρηλατούνταν και στη βάση της αντίθεσης με τον «απείθαρχο» απόβλητο.
Ενδεικτικήβιβλιογραφία
Fontaine, Laurence, The Moral Economy: Poverty, Credit, and Trust in Early Modern Europe, Cambridge, CUP 2014.
Gorski, Philip S., The Disciplinary Revolution: Calvinism and the Rise of the State in Early Modern Europe, Chicago, University of Chicago Press 2014.
Harris Tim, The Politics of the Excluded, C. 1500-1850, London, Palgrave, 2001.
Hitchcock, David J., Vagrancy in English Culture and Society, 1650-1750, London, Bloomsbury Academic 2016.
Jütte, Robert, Poverty and Deviance in Early Modern Europe, Cambridge, CUP 1994.
Kinney Arthur F., Rogues, vagabonds, & sturdy beggars. Α new gallery of Tudor and early Stuart rogue literature, Amherst, Massachusetts University Press 1990.
Lis Catharina, Hugo Soly, James Coonan, Poverty and Capitalism in Pre-Industrial Europe, 1350-1850, Atlantic Highlands, Humanities Press 1979.
Nichols, Tom (ed), Others and Outcasts in Early Modern Europe: Picturing the Social Margins, London, Ashgate 2007.
Roodenburg Herman and Pieter Spierenburg, Social control in Europe,1500-1800, Columbus, Ohio State UP 2004.
Spicer Andrew and Jane L. Stevens Crawshaw (eds.), The Place of the Social Margins, 1350-1750, London, Routledge 2017.
Εαρινό εξάμηνο
Θέμα: Αστικές τάξεις και μεσαία στρώματα στη νεότερη και σύγχρονη Ευρώπη
Περίληψη: To σεμινάριο εξετάζει την πορεία των αστικών τάξεων και γενικότερα των μεσαίων στρωμάτων της Ευρώπης από τα τέλη του 18ου αιώνα ως τις μέρες μας, δηλαδή από την εποχή της ανόδου και σταδιακής επικράτησής τους ως την περίοδο των νεοφιλελεύθερων προκλήσεων και της υπονόμευσης του μεταπολεμικού κοινωνικού μοντέλου. Δίνεται έμφαση στους όρους συγκρότησης, ενίσχυσης ή αποδυνάμωσης, συνοχής και διαφοροποίησης των αστών ανάλογα με την οικονομική, επαγγελματική και κοινωνικο-πολιτική τους θέση ή τις κατά κράτη ή περιοχές ιδιαιτερότητές τους, καθώς και σε σημαντικές τομές της ιστορικής διαδρομής τους (Γαλλική και Βιομηχανική Επανάσταση, επαναστάσεις 1848, Α΄ και Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, κατάρρευση «υπαρκτού σοσιαλισμού», κλπ.). Οι αστοί και τα μεσαία στρώματα, ως διαρκώς ανασημασιοδοτούμενες ιστορικές κατηγορίες, προσεγγίζονται υπό το πρίσμα των θεμελιωδών μετασχηματισμών της νεωτερικότητας.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Kocka J., «Το ευρωπαϊκό πρότυπο και η γερμανική περίπτωση», στο Αναζητήσεις της νεότερης γερμανόφωνης ιστοριογραφίας, Μνήμων (2000), σ. 129-236
Mann M., Οι πηγές της κοινωνικής εξουσίας, τόμος Β΄, Αθήνα, Πόλις 2009.
Ράπτης Κ., «Αστικές τάξεις και αστικότητα στην Ευρώπη, 1789-1914: Προσανατολισμοί της σύγχρονης ιστοριογραφίας», Μνήμων 20 (1998), 211-243
Raptis, K., «From the Periphery to the Centre of European Social History: The Case of the Middle and Upper Classes in Nineteenth- and Twentieth-Century Europe», Historein, 22/1 (2025).
https://doi.org/10.12681/historein.30323]
Bottomore T., Classes in Modern Society, London, Harper Collins Academic 1991.
Kocka J., Α. Mitchell (eds.), Bourgeois Society in Nineteenth-Century Europe, Oxford, Berg 1993.
Kocka J. (ed.), Bürgertum im 19. Jahrhundert, 3 τόμοι, Γκέτινγκεν, Vandenhoeck & Ruprecht 1995.
Pilbeam P., The Middle Classes in Europe 1789-1914. France, Germany, Italy and Russia, London, Macmillan 1990.
Therborn G., European Modernity and Beyond: The Trajectory of European Societies, 1945-2000, London, Sage Publications 1995.
Vidich A., The New middle classes, London, Macmillan 1995.
Εαρινό εξάμηνο
Θέμα: Διώκουσα κοινωνία; Κατασκευή ετεροτήτων στη Μεσαιωνική Ευρώπη
Περίληψη: Το σεμινάριο αυτό επικεντρώνεται στις διάφορες ομάδες (θρησκευτικές, εθνοτικές, κοινωνικές, κτλ.) που βρέθηκαν στο περιθώριο της ευρωπαϊκής κοινωνίας κατά τον Κεντρικό και Ύστερο Μεσαίωνα λόγω κάποιων, πραγματικών ή υποτιθέμενων, χαρακτηριστικών που τους διαφοροποιούσαν από την πλειοψηφία. Αυτό περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τις εβραϊκές και μουσουλμανικές κοινότητες, τους θεωρούμενους ως αιρετικούς, τους λεπρούς, κ.α. Στο σεμινάριο θα εξεταστούν οι παράγοντες που οδήγησαν στον τονισμό και τη συστηματικότερη κατηγοριοποίηση της ετερότητας κατά την περίοδο αυτή – καθώς και τις μεθόδους περιορισμού, περιθωριοποίησης ή/και διωγμών που υπέστησαν οι ομάδες αυτές. Κεντρικό ερώτημα είναι σε ποιο βαθμό οι τάσεις αυτές οδήγησαν στη «διαμόρφωση μιας διώκουσας κοινωνίας», κατά τη διάσημη διατύπωση του Robert Ian Moore. Εξετάζονται μεταξύ άλλων η ενίσχυση των συγκεντρωτικών και γραφειοκρατικών δομών της Εκκλησίας και της κρατικής εξουσίας, ο ρόλος των λογίων, οι κοινωνικές και δημογραφικές ανακατατάξεις, και τα πνευματικά και μεταρρυθμιστικά κινήματα της περιόδου.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Biller P. and A. Hudson (eds.), Heresy and Literacy, 1000-1530, Cambridge, Cambridge University Press 1994.
Bruschi C. and P. Biller (eds.), Texts and the Repression of Medieval Heresy, York, York Medieval Press 2003.
Carr M., N. Chrissis, G. Raccagni (eds.), Crusading against Christians in the Middle Ages, Cham, Palgrave Macmillan 2024.
Chazan R., Medieval Stereotypes and Modern Antisemitism, Berkeley, University of California Press 1997.
Chazan R., The Jews of Medieval Western Christendom, 1000-1500, Cambridge, Cambridge University Press 2006.
Cohen J., Living Letters of the Law: Ideas of the Jew in Medieval Christianity, Berkeley, University of California Press 1999.
Cohn N., Αγώνες για την έλευση της χιλιετούς βασιλείας του Θεού. Επαναστάτες, χιλιαστές και μυστικιστές αναρχικοί του Μεσαίωνα, μτφρ. Β. Τομανάς, Αθήνα, Νησίδες 2006.
Deane J.K., A History of Medieval Heresy and Inquisition, Plymouth, Rowman & Littlefield 2011.
Frassetto M. (ed.), Heresy and the Persecuting Society in the Middle Ages: Essays on the Work of R.I. Moore, Leiden, Brill 2006.
Given J.B., Inquisition and Medieval Society: Power, Discipline and Resistance in Languedoc, Ithaca NY, Cornell University Press 2001.
Κοφινάκης Α.Γ., Η αίρεση των Μπεγκίνων του Λανγκντόκ. Αιρετικός λόγος και ριζοσπαστικός φραγκισκανισμός. Χιλιαστικές και συνοδικές μορφές αντίστασης στην παπική εξουσία των αρχών του 14ου αιώνα, Αθήνα, Ηρόδοτος 2021.
Lambert, M., Medieval Heresy: Popular Movements from the Gregorian Reform to the Reformation, 3rd ed., Oxford, Blackwell, 2002.
Ladurie, E. Le Roy, Μονταγιού: ένα οξιτανικό χωριό από το 1294 έως το 1324, μτφρ. Ε. Καλπουρτζή – Ν. Κούρκουλος, Αθήνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου 2008.
Leff, G., Heresy in the Later Middle Ages: The Relation of Heterodoxy to Dissent c.1250-c.1450, Manchester, Manchester University Press 1999.
Moore, R.I., The War on Heresy, Cambridge MA., Belknap Press 2012.
Moore, R.I., The Formation of a Persecuting Society, 2nd ed., Oxford, Blackwell, 2006.
Moore, R.I., The Origins of European Dissent, rev. ed., Oxford, Blackwell 1985,
Nirenberg, D., Communities of Violence: Persecution of Minorities in the Middle Ages, Princeton, Princeton University Press 1996.
Schwerhoff, G. (Γ. Σβέρχοφ), Η Ιερά Εξέταση, μτφρ. Η. Τσιριγκάκης, Αθήνα, Εστία 2010.
Sennis, A. (ed.), Cathars in Question, York, York Medieval Press, 2016.
Wakefield, W.L. and A.P. Evans (eds.), Heresies of the High Middle Ages: Selected Sources Translated and Annotated, New York, Columbia University Press, 1969.
