ΠΜΣ Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία και Ιστορία της Τέχνης

(σε συνεπικουρία με τους μεταδιδακτορικούς ερευνητές Μάνο Αυγερίδη και Χρήστο Τριανταφύλλου 

Χειμερινό εξάμηνο

Θέμα: Χάρτινα παρελθόντα: Ιστοριογραφία και ποπ κουλτούρα στον ελληνικό 20ό αιώνα

Περίληψη: Ο έντυπος πολιτισμός έπαιζε πρωταγωνιστικό ρόλο στη λειτουργία της δημόσιας σφαίρας ήδη από τις απαρχές της ύπαρξης του ελληνικού κράτους, ένα φαινόμενο που με την πάροδο των δεκαετιών συνεχώς διευρυνόταν. Στο μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα, οι εφημερίδες, τα βιβλία και τα περιοδικά παρέμειναν τα μέσα με την ευρύτερη διάδοση και το υψηλότερο κύρος στην ελληνική κοινωνία. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η ελληνική λαϊκή και δημοφιλής (ποπ) κουλτούρα, μια έννοια που θα απασχολήσει το σεμινάριο, συγκροτήθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσα από τα έντυπα. Σε αυτή την κατεύθυνση, η Ιστορία αποτέλεσε κατεξοχήν ένα προϊόν που δημιουργήθηκε και καταναλώθηκε μέσα από τις σελίδες των εφημερίδων, των βιβλίων και των περιοδικών. Μια ιστορία που λειτούργησε με πολλαπλούς τρόπους: εργαλείο δημιουργίας εθνικής ταυτότητας, εγκυκλοπαιδική γνώση, υλικό διδασκαλίας, ψυχαγωγία, χόμπι, πολιτικό επιχείρημα. Στα έντυπα δημοσιεύθηκαν μια σειρά αφηγημάτων, διαφορετικών ειδών, για το παρελθόν, από μελέτες και απομνημονεύματα μέχρι εικονογραφημένες αφηγήσεις και ιστορική μυθοπλασία. Αυτό το εκτεταμένο σώμα ποπ ιστοριογραφίας λειτουργούσε ταυτόχρονα ως διανοητικό-πολιτισμικό εγχείρημα και ως εμπορικό προϊόν, εμπλέκοντας τους παραγωγούς και τους καταναλωτές του σε μια καθημερινή επαφή με την ιστορία και συμβάλλοντας ενεργά στις διαρκείς επεξεργασίες του παρελθόντος –εθνικού και διεθνούς, απώτερου και πρόσφατου. Η αύξηση της κυκλοφορίας εντύπων κάθε είδους σημειώθηκε ιδίως μετά το 1922 με την εμφάνιση επαγγελματιών εκδοτών βιβλίου και τον πολλαπλασιασμό των εφημερίδων, ενώ παράλληλα η Μικρασιατική Καταστροφή λειτούργησε ως τομή στην ελληνική ιστορική συνείδηση, οδηγώντας σε νέες δημόσιες επεξεργασίες του απώτατου και πρόσφατου παρελθόντος. Στη συνέχεια, κατά τη μεταπολεμική περίοδο, η οποία ουσιαστικά συμπίπτει με την ένταση του Ψυχρού Πολέμου, η έντυπη ποπ κουλτούρα στην Ελλάδα αναπτύχθηκε ραγδαία, ενώ οι διαιρετικές τομές της δεκαετίας του 1940 έφεραν στο προσκήνιο τις κληρονομιές του πρόσφατου παρελθόντος και αναπλαισίωσαν τις συλλογικές αναπαραστάσεις του απώτερου. Η Μεταπολίτευση, με τη σειρά της, έφερε σημαντικές μεταβολές στο εκδοτικό και μιντιακό τοπίο και οδήγησε στην αναπλαισίωση των αντιλήψεων για την πορεία του ελληνικού κράτους από την ίδρυσή του έως σήμερα. Στόχος του σεμιναρίου είναι να αναδειχθούν αυτά τα «χάρτινα παρελθόντα», και να συζητηθούν οι διασυνδέσεις και οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ της ποπ κουλτούρας και της ιστοριογραφίας στην Ελλάδα του 20ού αιώνα σε σχέση τόσο με τη συγκρότηση του εθνικού παρελθόντος, όσο συγκριτικά με τις αντίστοιχες εξελίξεις στο διεθνές πλαίσιο.

Ενδεικτική βιβλιογραφία 

Δερμεντζόπουλος, Χρήστος – Παπαθεοδώρου, Γιάννης (επιμ.), Συνηθισμένοι άνθρωποι. Μελέτες για τη λαϊκή και τη δημοφιλή κουλτούρα, Πάτρα, Opportuna 2021.

Καραμανωλάκης, Βαγγέλης – Δημητρόπουλος, Δημήτρης, (επιμ.), Οι αναγνώσεις του 1821 και η Αριστερά, Αθήνα, Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας/Η Αυγή 2014.

Σαλβάνου, Αιμιλία, Η συγκρότηση της προσφυγικής μνήμης. Το παρελθόν ως ιστορία και ως πρακτική, Αθήνα, Νεφέλη 2018.

Storey, John, Πολιτισμική θεωρία και λαϊκή κουλτούρα: εισαγωγή, μτφρ. Βασίλης Ντζούνης, Αθήνα, Πλέθρον 2015.

Τριανταφύλλου, Χρήστος, Η δεύτερη ζωή του Ελευθέριου Βενιζέλου. Οικοδομώντας έναν εθνάρχη (1936-1967), Αθήνα, Θεμέλιο/Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» 2025.

Φυτιλή, Μάγδα – Αυγερίδης, Μάνος – Κούκη, Ελένη, Η δεύτερη ζωή της Εθνικής Αντίστασης. Πρακτικές αναγνώρισης και αποκλεισμού, Αθήνα, Θεμέλιο 2022.

Berger, Stefan – Lorenz, Chris – Melman, Billie (επιμ.), Popularizing National Pasts, 1800 to the Present, Λονδίνο/Νέα Υόρκη, Routledge 2012.

Chakrabarty, Dipesh, “The public life of history: an argument out of India”, Postcolonial Studies 11 (2008), 169–190.

De Groot, Jerome, Consuming History. Historians and Heritage in Contemporary Popular Culture, Λονδίνο, Νέα Υόρκη, Routledge 2009.

Hinds Jr., Harold – Motz, Marilyn– Nelson, Angela (επιμ.), Popular Culture Theory and Methodology. A Basic Introduction, Μάντισον, Popular Press 2006.

Korte, Barbara – Paletschek, Sylvia (επιμ.), Popular History Now and Then. International Perspectives, Μπίλεφελντ, transcript Verlag 2012.

Paletschek, Sylvia (επιμ.), Popular Historiographies in the 19th and 20th Centuries, Νέα Υόρκη/Οξφόρδη, Berghahn Books 2011.

Popp, Susanne – Schumann, Jutta – Hannig, Miriam (επιμ.), Commercialized History: Popular History Magazines in Europe, Φραγκφούρτη, Peter Lang 2015.

ΣΟΥΚΡΟΥ ΙΛΙΤΖΑΚ - ΒΑΣΩ ΣΕΙΡΗΝΙΔΟΥ 

Χειμερινό εξάμηνο 

Θέμα: Δουλεία, υπηρεσία και εργασία στον οθωμανικό και ελληνικό χώρο (14ος-19ος αιώνας)

Περίληψη: Το σεμινάριο εξετάζει τις ποικίλες μορφές δουλείας, υπηρεσίας και εργασίας που αναπτύχθηκαν στον οθωμανικό και ελληνικό χώρο από τον 14ο έως τον 19ο αιώνα. Ξεκινώντας από το οθωμανικό σύστημα των δούλων του σουλτάνου (kul), στο πρώτο μισό του μαθήματος εστιάζουμε στο σώμα των γενιτσάρων. Παρακολουθούμε την ίδρυση, την εξέλιξη και το ρόλο των γενιτσάρων στην αποκαλούμενη «κλασική περίοδο», ενώ στη συνέχεια περνάμε σε θεματικές ενότητες που αφορούν τις κοινωνικοοικονομικές, πολιτισμικές, θρησκευτικές και πολιτικές επιπτώσεις τους. Θα μελετήσουμε τον «γενιτσαρισμό» ως ευρύτερο φαινόμενο, τη στρατολόγηση (devşirme/παιδομάζωμα), την εκπαίδευση, τη στρατιωτική οργάνωση και τη συμμετοχή στις μάχες, τις συχνές πολιτικές παρεμβάσεις και εξεγέρσεις, την ένταξή τους στην αστική ζωή και στα επαγγέλματα, ζητήματα κοινωνικής κινητικότητας και προνομίων, τις θρησκευτικές και εθνοτικές ταυτότητες των γενιτσάρων καθώς και την τελική κατάλυση του θεσμού. Στο δεύτερο μέρος του μαθήματος μετατοπίζουμε το ενδιαφέρον από τους γενιτσάρους προς ένα ευρύτερο φάσμα μορφών δουλείας, υπηρεσίας και εργασίας στον οθωμανικό και ελληνικό χώρο. Εξετάζουμε το σκλαβεμπόριο και τα δίκτυα διακίνησης δούλων στην Ανατολική Μεσόγειο, την αιχμαλωσία και την εξαγορά αιχμαλώτων, καθώς και τις ποικίλες μορφές οικιακής δουλείας και υπηρεσίας που διαμόρφωσαν την καθημερινή ζωή και την οικονομία των οθωμανικών κοινωνιών. Τέλος, εξετάζουμε τις συνέχειες και τις τομές που συνόδευσαν τη μετάβαση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο ελληνικό κράτος, εστιάζοντας τόσο στην κατάργηση της δουλείας και τις νέες αντιλήψεις περί ελευθερίας που αναδύθηκαν κατά την Επανάσταση όσο και στις νέες μορφές δημόσιας υπηρεσίας και εργασίας που διαμορφώθηκαν κατά τον 19ο αιώνα.

Ενδεικτική βιβλιογραφία 

Conermann, Stephan και Şen Gül (eds.), Slaves and Slave Agency in the Ottoman Empire, Γκέτινγκεν, Bonn University Press 2020.

Davies, Robert, «The Geography of Slaving in the Early Modern Mediterranean», Journal of Medieval and Early Modern Studies 37 (2007), 57-74. 

Gülay, Yılmaz, «Becoming a Devşirme: The Training of Conscripted Children in the Ottoman Empire», in: Gwyn Campbell, Suzanne Miers, Joseph C. Miller (επιμ.), Children in slavery through the ages, Athens, Ohio University Press 2009, σ. 103-115.

Kırlı, Cengiz, «Janissaries and Esnaf in Late Eighteenth-Century Istanbul», in: Yannis Spyropoulos (ed.), Janissaries: Socio-Political and Economic Actors in the Ottoman Empire (17th–Early 19th Centuries). Halcyon days in Crete XII. A Symposium Held in Rethymno, 12–14 January 2024, Ρέθυμνο, Crete University Press 2025, σ. 115–133.

Zilfi, Madeleine, «Servants, Slaves, and the Domestic Order in the Ottoman Middle East», ΗAWWA: Journal of Women of the Middle East and the Islamic World 2 (2004), 1-33.

Spyropoulos, Yannis, «Janissaries: A Key Institution for Writing the Economic and Political History of Ottoman Muslims in the Early Modern Period: Янычары: ключ к пониманию экономической и политической истории османских мусульман раннего Нового времени», Historical Reporter/Istoricheskii vestnik 29 (2019), 104-133.

Sunar, Mert, «When Grocers, Porters and Other Riff-Raff Become Soldiers: Janissary Artisans and Laborers in the Nineteenth Century Istanbul and Edirne», Kocaeli Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Dergisi 17/1 (2009), 175-194.

Veinstein, Gilles, «On the Ottoman Janissaries (Fourteenth-Nineteenth Centuries)», in: Ε. Zurcher (επιμ.), Fighting for a Living. A Comparative History of Military Labour 1500-2000, Άμστερνταμ, Amsterdam University Press 2013, σ. 115-134.

Χατζηϊωσήφ, Χρήστος, «Από τη δουλεία στη μισθωτή εργασία», στο Α. Λυμπεράτος (επιμ.), Τα Βαλκάνια. Εκσυγχρονισμός, ταυτότητες, ιδέες. Συλλογή κειμένων προς τιμήν της καθηγήτριας Νάντιας Ντάνοβα, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014, σ. 63-73.

ΔΗΜΗΤΡΑ ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟΥ 

Χειμερινό εξάμηνο 

Θέμα: Παιδιά και νέοι στον ελληνικό εικοστό αιώνα

Περίληψη: Πώς συγκροτούνται ιστορικά η παιδική ηλικία και η νεότητα; Είναι άραγε αυτονόητη η ίδια η έννοια της «ηλικίας»; Πότε και πώς γίνεται κριτήριο ταξινόμησης ομάδων του πληθυσμού και ιεράρχησης των μεταξύ τους σχέσεων; Και μέσα από ποιες πηγές και ποια μεθοδολογικά εργαλεία μπορούν τα παιδιά και οι νέοι να μελετηθούν ως δρώντα υποκείμενα της ιστορίας; Τα ερωτήματα αυτά εγγράφονται σε ιστοριογραφικά πεδία που έχουν διαμορφωθεί εδώ και αρκετές δεκαετίες στο πλαίσιο της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας. Το σεμινάριο εκκινά από την παραδοχή ότι η παιδική ηλικία και η νεότητα αποτελούν έννοιες ρευστές και ιστορικά μεταβαλλόμενες, ανάλογα με τα πολιτισμικά πλαίσια και τη διασταύρωσή τους με άλλες κατηγορίες, όπως είναι η κοινωνική τάξη, το φύλο, η φυλή, η σεξουαλικότητα. Με ποιες τροπικότητες και σε ποιες χρονικότητες συμβαίνει αυτή η μεταβολή; Στις σεμιναριακές συναντήσεις θα διερευνήσουμε ιστορίες από τη ζωή των παιδιών και των νέων κατά τον ελληνικό εικοστό αιώνα και θα ανιχνεύσουμε τους τρόπους με τους οποίους η «παιδική ηλικία» και η «νεότητα» δομήθηκαν στο νομικό, θεσμικό και συμβολικό πεδίο ως μέρη λόγων και πρακτικών είτε πειθάρχησης, απαγορεύσεων και εκμετάλλευσης είτε αμφισβήτησης, ανατροπής και ουτοπικής αναζήτησης. Θα εστιάσουμε ιδιαίτερα σε στιγμές κοινωνικών και πολιτικών αναταραχών, θεσμικών μεταβολών και πολιτισμικών διεργασιών κατά τις οποίες παιδιά και νέοι βρέθηκαν στο επίκεντρο της δημοσιότητας είτε ως αντικείμενα παρέμβασης είτε ως υποκείμενα δράσης. Οι πόλεμοι, οι περίοδοι ανασυγκρότησης, η εφαρμογή μεγάλων μεταρρυθμιστικών προγραμμάτων, η διάδοση μαζικών πολιτικών σχεδίων και κινημάτων, η διαμόρφωση επιστημονικών λόγων και θεσμών, τα καθεστώτα έμφυλων και διαγενεακών σχέσεων, αποτελούν τέτοιες στιγμές κατά τις οποίες μάλιστα συμπλέκονται μεταξύ τους η εθνική και η διεθνική διάσταση. Τα ορφανά των πολέμων, τα εργαζόμενα παιδιά, οι ανήλικοι παραβάτες, οι «εν κινδύνω» και γι’ αυτό «επικίνδυνοι» νέοι και νέες, οι περίοδοι έκρηξης της νεανικής υποκειμενικότητας στη διάρκεια της Αντίστασης και, μεταπολεμικά, στους αντιαποικιακούς, τους φοιτητικούς και τους μαθητικούς αγώνες, ο πολιτικός ακτιβισμός, τα κινήματα της αντικουλτούρας και του αυτοπροσδιορισμού, η οικογένεια, η εκπαίδευση και η υγεία είναι κάποια από τα παραδείγματα μέσα από τα οποία θα ανιχνεύσουμε τις κανονικότητες και τις εξαιρέσεις, τις συνέχειες και τις ασυνέχειες που χαρακτηρίζουν αυτό το προνομιακό πεδίο παρατήρησης της σύγκρουσης και της ιστορικής αλλαγής.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Αβδελά, Έφη, «Νέοι εν κινδύνω». Επιτήρηση, αναμόρφωση και δικαιοσύνη ανηλίκων μετά τον πόλεμο, Πόλις, Αθήνα 2013.

Αριές, Φιλίπ, Αιώνες παιδικής ηλικίας, μετάφραση: Γιούλη Αναγνωστοπούλου, Εκδόσεις Γλάρος, Αθήνα 1990. 

Βαλασσόπουλος, Ευάγγελος Β., Μορφές παιδικής εργασίας και προστασία της παιδικής ηλικίας στην Ελλάδα του 20ού αιώνα, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2014.

Βαρών-Βασάρ, Οντέτ, Η ενηλικίωση μιας γενιάς. Νέοι και νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2009.

Θεοδώρου, Βασιλική, Δέσποινα Καρακατσάνη, «Υγιεινής παραγγέλματα». Ιατρική επίβλεψη και κοινωνική πρόνοια για το παιδί τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, Διόνικος, Αθήνα 2010.

Καραμανωλάκης, Βαγγέλης, Εύη Ολυμπίτου, Ιωάννα Παπαθανασίου (επιμ.), Η ελληνική νεολαία στον 20ό αιώνα. Πολιτικές διαδρομές, κοινωνικές πρακτικές και πολιτιστικές εκφράσεις, Θεμέλιο, Αθήνα 2010.

Κατσάπης, Κώστας, Το «πρόβλημα νεολαία». Μοντέρνοι νέοι, παράδοση και αμφισβήτηση στη μεταπολεμική Ελλάδα 1964-1975, Εκδόσεις Απρόβλεπτες, Αθήνα χ.χ.

Κορνέτης, Κωστής, Τα παιδιά της δικτατορίας. Φοιτητική αντίσταση, πολιτισμικές πολιτικές και η μακρά δεκαετία του εξήντα στην Ελλάδα, Πόλις, Αθήνα 2015.

Παπαθανασίου, Ιωάννα (με τη συνεργασία των Πολίνας Ιορδανίδου, Άντας Κάπολα, Τάσου Σακελλαρόπουλου και Αγγελικής Χριστοδούλου), Η Νεολαία Λαμπράκη τη δεκαετία του 1960. Αρχειακές τεκμηριώσεις και αυτοβιογραφικές καταθέσεις, Αθήνα, ΙΑΕΝ/ΙΝΕ-ΕΙΕ, 2008.

Παπαθανασίου, Μαρία, Μεγαλώνοντας στον ορεινό χώρο. Παιδιά και παιδική ηλικία στο Κροκύλειο Δωρίδας τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, ΙΑΕΝ, Αθήνα 2003.

Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, ΙΑΕΝ, Αθήνα 1986.

Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, ΙΑΕΝ, Αθήνα 1998.

Σκλαβενίτης, Δημήτρης, «Κάτσε καλά, Γεράσιμε…». Μαθητικό κίνημα και καταλήψεις 1974-2000, Ασίνη, Αθήνα 2016.

Φουρναράκη, Ελένη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910), ΙΑΕΝ, Αθήνα 1987.

Χαντζαρούλα, Ποθητή, Τα παιδιά θυμούνται το Ολοκαύτωμα. Μαρτυρά, ιστοριογραφία, μνήμη, Πλέθρον, Αθήνα 2023.

Χασιώτης, Λουκιανός, Τα παιδιά του Εμφυλίου. Από την «Κοινωνική Πρόνοια» του Φράνκο στον «Έρανο» της Φρειδερίκης (1936-1950), Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα ²2020.

Cunningham, Hugh, Παιδιά και παιδική ηλικία στη δυτική κοινωνία από τον 16ο αιώνα μέρι σήμερα, μετάφραση: Πελαγία Μαρκέτου, Σμίλη, Αθήνα 2016

Gillis, John, Youth and History. Tradition and Change in European Age Relations, 1770- Present, Academic Press, Σαν Ντιέγκο 1981.

Horn, Gerd-Rainer, The Spirit of ’68. Rebellion in Western Europe and North America, 1956-1976, Oxford University Press, Οξφόρδη 2007.

Levison, Deborah, Mary Jo Maynes, Frances Vavrus (επιμ.), Children and Youth as Subjects, Objects, Agents. Innovative Approaches to Research Across Space and Time, Palgrave Macmillan, Καμ 2021.

Papadogiannis, Nikolaos, Militant Around the Clock? Left-Wing Youth Politics, Leisure, and Sexuality in Post-Dictatorship Greece, 1974-1981, Berghan, Νέα Υόρκη 2015.

Schildt, Axel, Detlef Siegfried (επιμ.), Ανάμεσα στον Μαρξ και στην Coca-Cola. Νεανική κουλτούρα και κοινωνική αλλαγή, 1960-1980, μετάφραση: Νίκος Ζαρταμόπουλος, Κασταλία, Αθήνα 2010.

Van Boeschoten, Riki, Loring M. Danforth, Παιδιά του ελληνικού Εμφυλίου. Πρόσφυγες και πολιτική της μνήμης, μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2012.

Van Steen, Gonda, Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα: Υιοθεσίες στην Αμερική του Ψυχρού Πολέμου, μετάφραση: Αριάδνη Λουκάκου, Ποταμός, Αθήνα 2021.

ΚΩΣΤΑΣ ΓΚΟΤΣΙΝΑΣ– ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΔΕΔΕ 

Εαρινό εξάμηνο 

Θέμα: Τύπος, κοινωνία, πολιτική (1890-1940)

Περίληψη: Το σεμινάριο θα εστιάσει στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο στην Ελλάδα από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι το 1940, μια περίοδο κατά την οποία ο Τύπος άλλαξε μορφή και περιεχόμενο: νέοι τίτλοι εκδόθηκαν, θεματικά έντυπα έκαναν την εμφάνισή τους, οι περιφερειακές εφημερίδες παρέμεναν ισχυρές μέχρι οι αθηναϊκές να καταστούν εθνικές στο τέλος της περιόδου. Ταυτόχρονα, η ελληνική κοινωνία γνώρισε μια σειρά από σημαντικές εξελίξεις, από την πτώχευση του ελληνικού κράτους, τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες και την ήττα στον «ατυχή» ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, μέχρι το κίνημα στο Γουδί, τον Εθνικό Διχασμό, την πολεμική δεκαετία 1912-1922, τη Μικρασιατική Καταστροφή, την άφιξη των προσφύγων, τον ταραγμένο Μεσοπόλεμο και την επιβολή του καθεστώτος Μεταξά. Οι εξελίξεις αυτές αντικατοπτρίζονται γλαφυρά στον Τύπο της εποχής, που αποτελεί έτσι μια προνομιακή πηγή για να τις μελετήσουμε. Οι εφημερίδες και τα περιοδικά περικλείουν μια πληθώρα στοιχείων, πληροφοριών και απόψεων που μας επιτρέπουν να προσεγγίσουμε την καθημερινότητα σε όλο το εύρος της, από πολιτικές αντιπαραθέσεις, κοινωνικές εκδηλώσεις και ειδήσεις του αστυνομικού δελτίου μέχρι καλλιτεχνικά και αθλητικά δρώμενα, εμφανίζοντας συχνά απρόσμενες συνδέσεις στη συγχρονία και προσφέροντας συνολικότερες θεωρήσεις της υπό εξέταση περιόδου. Όμως, ο ημερήσιος και περιοδικός Τύπος δεν αποτελεί μόνο εργαλείο έρευνας και πηγή για τις/τους ιστορικούς. Συνιστά διακριτό πεδίο μελέτης που έχει απασχολήσει την έρευνα, στη διασταύρωση της πολιτισμικής ιστορίας, της ιστορίας του εντύπου, και των σπουδών για τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Η μελέτη αλλά και η χρήση του εγείρουν συνεπώς μια σειρά από μεθοδολογικά ερωτήματα. Στο πλαίσιο του σεμιναρίου θα εξετάσουμε αυτά τα ερωτήματα επικεντρώνοντας στις ποιοτικές και ποσοτικές αλλαγές που γνώρισε ο ελληνικός Τύπος όσον αφορά τη μορφή (τίτλοι, μέγεθος, στήσιμο, τυπογραφία) και το περιεχόμενο (κύριο άρθρο, χρονογράφημα, ρεπορτάζ, αστυνομικό δελτίο, αγγελίες, διαφημίσεις, επιστολές αναγνωστών, γελοιογραφίες), σε συνάρτηση με τις πολιτικοκοινωνικές εξελίξεις, καθώς και τις λογοκριτικές πρακτικές που ασκήθηκαν την υπό εξέταση περίοδο.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία 

Αζέλης, Αγαθοκλής, Τύπος και κρίση. Οι αντιπαραθέσεις για πολιτική κρίση και μεταρρυθμίσεις στον ελληνικό Τύπο από την ήττα του 1897 έως το κίνημα του 1909 στο Γουδή, Τρίκαλα, Λογείον 2014.

Βαΐου, Ζωή και Θανάσης Γιοχάλας, Ο Κίτσος ο λεβέντης και άλλες αγγελίες, Αθήνα, Εστία 2019.

Δρούλια, Λουκία (επιμ.), Ο ελληνικός Τύπος 1784 ως σήμερα: ιστορικές και θεωρητικές προσεγγίσεις, Αθήνα, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών/ΕΙΕ 2005. https://helios.eie.gr/helios/handle/10442/14015

Δρούλια, Λουκία και Γιούλα Κουτσοπανάγου (επιμ.), Εγκυκλοπαίδεια του ελληνικού Τύπου 1784-1974: εφημερίδες, περιοδικά, δημοσιογράφοι, εκδότες, 4 τ., Αθήνα, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών/ΕΙΕ 2008.

https://helios.eie.gr/helios/handle/10442/16634

https://helios.eie.gr/helios/handle/10442/16635

https://helios.eie.gr/helios/handle/10442/16636

https://helios.eie.gr/helios/handle/10442/16637

Μάγερ, Κώστας, Ιστορία του ελληνικού Τύπου, 3 τ., Αθήνα, χ.ε., 1957-1960 https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/e/1/d/metadata-01-0002421.tkl

Παπαδημητρίου, Δέσποινα, «Ο Τύπος και ο Διχασμός», στο: Θ. Βερέμης και Γ. Γουλιμή (επιμ.), Ελευθέριος Βενιζέλος. Κοινωνία, οικονομία, πολιτική στην εποχή του, Αθήνα, Γνώση 1989.

Σαπρανίδης, Δημήτρης, Ιστορία της ελληνικής γελοιογραφίας: 3000 χρόνια αμφισβήτησης, Αθήνα, Ποταμός 2001.

Broersma, Marcel, «From Press History to the History of Journalism», Medien & Zeit 3 (2011), 17-28.

Eglezou, Georgia, The Greek Media in World War I and its Aftermath, London, Tauris 2009.

Guarneri, Julia, Newsprint Metropolis: City Papers and the Making of Modern Americans, Chicago, University of Chicago Press 2017.

Lutes, Jean Marie, Front-Page Girls: Women Journalists in American Culture and Fiction, 1880-1930, Ithaca, Cornell University Press 2006.

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΟΥΜΑΣ 

Εαρινό εξάμηνο

Θέμα: Η Ελλάδα και η Μέση Ανατολή κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου

Περίληψη: Το μάθημα εξετάζει την ελληνική πολιτική στη Μέση Ανατολή κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Το διάστημα αυτό η ελληνική μεσανατολική πολιτική υπαγορεύτηκε από μια σειρά πολιτικών, οικονομικών και στρατηγικών συλλογισμών: την ανάγκη προστασίας των συμφερόντων του Αιγυπτιώτη ελληνισμού και των Ελληνορθόδοξων Πατριαρχείων της Αλεξάνδρειας και των Ιεροσολύμων∙ την προσπάθεια εξασφάλισης της υποστήριξης των αραβικών κρατών στον ΟΗΕ (κυρίως, αλλά όχι μόνο) για το κυπριακό ζήτημα∙ την πρόσληψη της θέσης του Ισραήλ στο διεθνές/διπολικό σύστημα από τις ελληνικές κυβερνήσεις∙ την αίσθηση ότι η στρατηγική σημασία της Ελλάδας θα ενισχυόταν εάν έπαιζε ρόλο προγεφυρώματος ανάμεσα στο δυτικό κόσμο και στη Μέση Ανατολή∙ και την ανάγκη προώθησης των ελληνικών οικονομικών συμφερόντων στην περιοχή. Στο πλαίσιο του μαθήματος, οι φοιτητές θα πρέπει να παρουσιάσουν τις σχετικές συζητήσεις στην ιστοριογραφία και να διενεργήσουν έρευνα σε πρωτογενές αρχειακό υλικό (κρατικά αρχεία, προσωπικά αρχεία, Τύπος κλπ.).

Ενδεικτική Βιβλιογραφία 

Αθανασοπούλου, Εκάβη, Σύμμαχοι αλλά όχι φίλοι: ΗΠΑ-Τουρκία, 1979-1990, Θεσσαλονίκη, Επίκεντρο 2013.

Εμμανουηλίδης, Εμμανουήλ Αντ., Οι σχέσεις της Ελλάδας με τον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο, 1974-1981, Θεσσαλονίκη, University Studio Press 2017. 

Hatzivassiliou, Evanthis, Greece and the Cold War: Frontline State, 1952-1967, London, Routledge 2006.

Κούμας, Μανόλης, Η Ελλάδα και το μεσανατολικό ζήτημα 1945-1981, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαδόπουλος 2026.

Nachmani, Amikam, Israel, Turkey, and Greece: Uneasy Relations in the East Mediterranean, London, Frank Cass 1987.

Νταλαχάνης, Άγγελος, Ακυβέρνητη πολιτεία: οι Έλληνες στην Αίγυπτο, από την κατάργηση των προνομίων στην έξοδο, 1937-1962, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2015.

Σακκάς, Γιάννης, Η Ελλάδα, το Κυπριακό και ο αραβικός κόσμος, 1947-1974, Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη 2012.

Χαρίτος, Γαβριήλ, Κύπρος, το γειτονικό νησί: το Κυπριακό μέσα από τα Κρατικά Αρχεία του Ισραήλ, 1946-1960. Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήση 2018.

Χειλά, Ειρήνη, «Η αραβο-ισραηλινή διαμάχη και η ελληνική εξωτερική πολιτική», στο: Δ. Κώνστας και Χ. Τσαρδανίδης (επιμ.), Σύγχρονη ελληνική εξωτερική πολιτική, Αθήνα και Κομοτηνή, Εκδόσεις Σάκκουλα 1988, σσ. 359-383.

Ρούσσος, Σωτήρης, Επανάσταση και εξέγερση στη Μέση Ανατολή, Αθήνα, Gutenberg 2022.

Σβολόπουλος, Κωνσταντίνος, Κωνσταντίνα Μπότσιου, Ευάνθης Χατζηβασιλείου (επιμ.), Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στον εικοστό αιώνα: Διεθνές επιστημονικό συνέδριο Ζάππειο Μέγαρο 5-9 Ιουνίου 2007, τόμος Β΄, Αθήνα, Ίδρυμα «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής» 2008.

Σπυρόπουλος, Γεώργιος Μ., Μέση Ανατολή: αραβο-ισραηλινή διένεξη. Ιστορία – πολιτική – διπλωματία, Θεσσαλονίκη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Μακεδονίας 2011.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΟΥ 

Εαρινό εξάμηνο

Θέμα: Διακυβέρνηση και διοίκηση των βενετικών αποικιών στον ελληνικό χώρο

Περίληψη: Στόχος του σεμιναρίου είναι η διερεύνηση της οργάνωσης της διοίκησης των υπό βενετική κυριαρχία περιοχών του ελληνικού χώρου από τον 13ο έως τον 18ο αιώνα ως ενός από τους κεντρικούς άξονες γύρω από τον οποίο οργανώνεται η διακυβέρνηση των αποικιών. Θα εξεταστούν οι δομές της διοίκησης, οι μετασχηματισμοί της στο πέρασμα των αιώνων, οι διαφοροποιήσεις της ανάλογα με την περιοχή, τη στρατιωτική και την πολιτική συγκυρία. Επιπλέον, θα δοθεί έμφαση στην ιεραρχία των διοικητικών αξιωματούχων και του ρόλους άλλοτε ως διαμεσολαβητών μεταξύ των υπηκόων και της βενετικής κυβέρνησης  αλλά και άλλοτε ως απλών συντονιστών των βενετικών υποθέσεων. Οι θεματικές θα εξεταστούν μέσα από τη βιβλιογραφία και τη μελέτη αρχειακών μαρτυριών.

Ενδεικτική βιβλιογραφία 

Arbel Β., “Venice’s Maritime Empire in the Early Modern Period”, A Companion to Venetian History, 1400-1797, επιμ. E. R. Dursteler, Leiden – Boston, Brill 2013, σ. 125-253.

Karapidakis N., Civis fidelis: L’avènement et l’affirmation de la citoyenneté corfiote (XVIème-XVIIème siècles), Francfurt am Main 1992.

Koumanoudi Marina, How a Colony Should Be Governed: The Commission of Doge Pasquale Malipiero to Leone Duodo as Duke of Crete (1459), Institute of Historical Research - Section of Byzantine Research, National Hellenic Research Foundation / Series: Digital publications, no. 10 / Athens 2020, e-book (pdf) 

Λαμπρινός Κ. Ε., Κοινωνία και διοίκηση στο βενετοκρατούμενο Ρέθυμνο: Το ανώτερο κοινωνικό στρώμα των ευγενών (1571-1646), αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Κέρκυρα 1999.

Μαλτέζου Χρύσα (επιμ.), Όψεις της ιστορίας του βενετοκρατούμενου Ελληνισμού. Αρχειακά τεκμήρια, Αθήνα, Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού 1993.

—, (επιμ.), Βενετοκρατούμενη Ελλάδα. Προσεγγίζοντας την ιστορία της, επιμέλεια κειμένων Δέσποινα Βλάσση - Αγγελική Τζαβάρα, τ. 1-2, Αθήνα – Βενετία, Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών 2010.

—, Η Εντολή του Δόγης της Βενετίας προς τον ρέκτορα Χανίων, 1589, Βενετία, Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών 2002.

Ο'Connell, Men of Empire. Power and negotiation in Venice’s maritime state, Baltimore, The Johns Hopkins University Press 2009.

Παπαδάκη Ασπασία, «Η εντολή της βενετικής ηγεσίας στον γενικό προνοητή Κρήτης Lorenzo Da Mulla (1569)», Ministerium Historiae. Τιμή στον π. Μάρκο Φώσκολο, επιμέλεια Κ.Α. Δανούσης – Κ.Γ. Τσικνάκης, Τήνος, Δήμος Τήνου 2017, 437-453.

Παπαδία-Λάλα Αναστασία, Ο θεσμός των αστικών κοινοτήτων στον ελληνικό χώρο κατά την περίοδο της βενετοκρατίας (13ος-18ος αι.). Μια συνθετική προσέγγιση, Βενετία, Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών 2008².

Rizzi Alessandra, Rules, Norms, and Instructions for the Venetian rettori in the Subject Dominions: Between Central Authority and Local Communities (Thirteenth to Fifteenth Centuries), The Officer and the People: Accountability and Authority in Pre-Modern Europe, Oxford, German Historical Institute London, Oxford University Press 2021, pp. 99-131.

Thiriet F., La Romanie Vénitienne au Moyen Age. Le développement et l’exploitation du domaine colonial vénitien (XIIe-XVe siècles), Paris, De Boccard 1975².